TEL : + (90) 312 418 26 94 E-Posta : tr_zimid2@ttmail.com

Fungisitlere Dayanıklılık

Anasayfa
Bitki Koruma
Fungisitlere Dayanıklılık

BİTKİ HASTALIKLARINDA FUNGİSİTLERE KARŞI DAYANIKLILIK VE BUNA KARŞI ALINABİLECEK ÖNLEMLER ;

Fungisitler kültür bitkilerini onlara zarar veren hastalık etmenlerine karşı korumak amacıyla yaklaşık 200 yıldan beri kullanılmaktadır. Önceleri basit olarak hububat tohumlarını ve bağlarda üzümleri korumak amacıyla başlayan mücadelede zamanla ilaçlanan ürün sayısı, mücadele edilen hastalık sayısı, kullanılan kimyasalların sayısı, uygulama yapılan alan, ilaçlama sayısı ve ilaçlamalarda etkinlik büyük oranda artmıştır. Bu artış özellikle ikinci dünya savaşından sonra hızlanmış ancak son on yılda kullanılan fungisit miktarı ve tipinde belli bir durgunluğa ve olgunluğa erişilmiştir.

Dikkat çekici olarak, iki eski kurtarıcı ilaç olan bakır esaslı formulasyonlar ve kükürt halen yaygın ve etkili bir şekilde kullanılmaktadır. Bunlardan üçüncüsü olan organik cıvalılar ise kısa süre önce yasaklanmış bulunmaktadır. Birkaç orta yaşlı fungisit ise ( dithiocarbamatlar gibi) 30 yılı aşkın süreden beri kullanılagelmektedir. Yeni kimyasal yapıda ve çoğunlukla sistemik olan çok sayıda daha güçlü fungisit ise 1960’ların sonları ile 1970’lerde devreye girmiş ( benzimidazoller, carboxanilidler, morpholinler, dicarboximidler, phenylamidler ve sterol demethylasyon inhibitörler (DMI) vb.) ve 1980 lerden sonra daha çok bunların benzerleri geliştirilmiştir. Ancak son yıllarda tamamen yeni kimyasallar pazarlanmaya başlamış veya geliştirilmenin son aşamasınadadırlar ( phenylpyrroller, anilinopyrrimidinler ve strobilurin analogları vb.).

Yaygın olarak kullanılan bazı tohum ilaçları olmakla birlikte fungisitler genelde spray – yeşil aksam ilaçlaması - şeklinde kullanılmaktadır. Bitki hastalıklarının yaklaşık yarısı bir sezonda bir veya iki fungisit uygulaması gerektirirken diğer yarısı üçten fazla (20’ye kadar) uygulama gerektirmektedir.

Daha güvenli ve stabil formulasyonlar geliştirilmiş ve birim alana atılan ilaçlı su (spray volume) miktarı azalmış ancak sistemik ilaçların sağladığı avantajlara rağmen ilaçlama sayısında önemli bir azalma olmamıştır.

Dünya tarımında halen 140 kadar farklı fungisit etkili maddesi bunun birkaç katı kadar ticari isim altında satılmaktadır. Bazı fungisitler birçok gruptan oldukça geniş sayıda hastalığı kontrol ederken bazıları sadece bir veya iki spesifik hastalık grubunu kontrol edebilmektedir. Diğer yandan bazı hastalık etmenleri bir-iki fungisit tarafından kontrol edilirken bazıları daha fazla sayıda fungisit tarafından kontrol edilmektedir. Dayanıklılığın ortaya çıkması nedeniyle Kurşuni küf (Botrytis cinerea) gibi bazı hastalıkların kontrolu bir veya iki grup fungisit grubunun aktivitesine bağlı bulunmaktadır.

Sağladığı avantajlar nedeniyle özellikle spesifik alanlarda etkili ( tek yer engelleyici ) sistemik fungisitlerin yaygın bir şekilde ve üst üste kullanımıyla dünyanın değişik bölgelerinden fungisitlere karşı dayanıklılık gündeme gelmiştir.

DAYANIKLILIĞIN TANIMI

Potansiyel bir fungisit önce laboratuvar ve serada farklı fungal etmenlere karşı test edilerek belirlenir. Daha sonra farklı ülke ve bölgelerde uygun hastalık gruplarına karşı tarla koşullarında denemeye alınır. Eğer önemli bitki hastlıklarına karşı değişik bölgelerde farklı iklim koşullarında birkaç sezon üst üste üniform bir şekilde iyi etki gösterirse, bir fungisitin geliştirilmesi ve pazarlanması düşünülür. Burada fungisitin etkili olduğu patojenler “duyarlı” etkili olmadıkları ise “doğal” olarak veya “kalıtımsal” olarak “dayanıklı”dır. Bu önceden var olan dayanıklılığın, fungisitin kullanım alanını sınırlayan bir faktör olarak belirlenmesinden başka pratik anlamda bir önemi yoktur.

Burada sözü edilen “fungisit dayanıklılığı” bazen “ kazanılmış dayanıklılık” olarakta söylenen farklı bir belirtidir. Bir fungisitin ticari olarak kullanıldığı yıllarda er ya da geç hedef patojenin yeterince kontrol edilemeyecek kadar duyarlı olmayan populasyonları gelişebilir. Bu durum genellikle aynı fungisitin, veya kimyasal veya etki mekanizması açısından benzer bir başka fugisitin üst üste kullanımı sonucu ortaya çıkmaktadır. Önceden iyi kontrol edilen hedef organizmanın dayanıklı populasyonlarının ortaya çıkması antibakteriyel ilaçlarda 50 yıldan beri bilinmektedir.

Bazıları bu belirtiyi “duyarsızlık” veya “tolerans” olarak adlandırmayı tercih etmektedirler. Özellikle bitki hastalıkları uzmanları konukçu bitkinin bazı fungus tür veya patotiplerine karşı gösterdikleri dayanıklılıkla karışabileceği kuşkusuyla bunlardan ilkini tercih etmektedirler. Bazı ilaç şirketleri de genelde dayanıklılıktan “daha az alarm verici” bir ifade tarzı gibi gördüklerinden “duyarsızlık”, “duyarlılık kaybı” veya “tolerans” demeyi tercih etmektedirler. FRAC (Fungicide Resistance Acting Committee)’ı da içine alan ilaç endüstrisinde çalışanlar da zaman zaman laboratuvar ve sera şartlarında veya tarla koşullarında fungisit duyarlılığındaki, hastalık kontrolunu etkilemeyecek kadar küçük kaymaların dayanıklılık olarak tanımlanmasına karşı çıkmaktadırlar. Zira bu tip bulgular değişik kesimlerce ilaç hakkında olumsuz yorumların yapılmasına neden olabilmektedir.

Ancak “dayanıklılık” gibi geniş anlamlı terimin tanımını daraltma girişimleri de kafa karışıklığına yol açabilir. Gerektiğinde terimler daha net bir şekilde tanımlanmalıdır. “Tarla dayanıklılığı” (“laboratuvar dayanıklılığı”nın aksine ) bazan özel olarak dayanıklılığın hastalık kontrolünde problem yarattığı durumlarda kullanılmaktatır. Bununla birlikte tarlada bazı dayanıklılık sinyallerinin belirlenmesi hastalık kontrolunda bir yetersizlikten çok farklı bir durum olabilir. Doğru bir terminoloji kullanmak gerektiğinde ”tarla dayanıklılığı”nın hangi sıklık ve yoğunlukta olursa olsun tarla populasyonlarında dayanıklı varyantların var olduğunu belirtmede, “pratik dayanıklılığın” ise hastalık kontrolünde gözlenebilir düşmenin belirtilmesi için tercih edilebileceği görülüyor. “Laboratuvar dayanıklılığı” ve “yapay olarak teşvik edilmiş dayanıklılık” terimleri de kullanışlı terimler olup anlamları açıkca anlaşılmaktadır.

DAYANIKLILIĞIN ORTAYA ÇIKIŞI

Çizelge 1’ de de görüldüğü gibi 1970’lere kadar sadece birkaç dayanıklılık rapor edilmiş ve dayanıklılığın ortaya çıkışı ilacın piyasaya verilmesinden itibaren uzun yıllar almışken sistemik fungisitlerin kullanılmaya başlamasıyla birlikte dayanıklılık sıklığı artmış ve ilacın kullanımından dayanıklılığın ortaya çıkışına kadar geçen süre oldukça kısalmıştır (iki yıla kadar) . Dayanıklılık, sıklıkla hastalık kontrolünde tam ya da ona yakın başarısızlık şeklinde ortaya çıkar. Etkideki bu açık ve ani düşme gerçekten yetiştiricilerin gözlemleri olup dayanıklılığın ilk belirtileri olabilir. Bunun gerçekten dayanıklılıktan kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirlemek için patojenin bu anormal düşük duyarlılığının kontrollü koşullarda yapılan testlerle kontrol edilmesi gerekir. Çünkü, gerek uygulayıcılar gerekse üreticiler hastalık kontrolündeki her başarısızlığı dayanıklılığa bağlama eğilimindedirler. Oysa, uygulama hataları, bozuk ürün, patojenin yanlış tanısı ve alışılmadık düzeyde ağır hastalık baskısı gibi daha birçok neden hastalık kontrolünde yetersizliğe yol açabilir. Ancak birçok durumda etkideki düşmenin patojen populasyonundaki duyarlılık azalışıyla ilşkili olduğu laboratuvar bulgularıyla da ortaya çıkmıştır.

İlk gözlem tarihi Fungisit Dayanıklılı görülmeden önce ticari olarak kullanıldığı yıllar Ana ürün ve patojen
1960 Aromatik hidrocarbonlar 20 Turunçgil depo çürüklüğü
1964 Organic cıvalılar 40 Hububat yaprak leke ve çizgi h. Pyrenophora spp.
1969 Dodine 10 Elma karalekesi – V. inaequalis
1970 Benzimidazoller 2 Birçok hedef patojen
1971 2-Amino-pyrimidinler 2 Kabakgil ve arpa küllemesi Sphaerotheca fuliginea & Erisiphe graminis
1971 Kasugamycin 6 Çeltik yanıklığı Magnaporthe grisea
1976 Phosphorothiolatelar 9 Çeltik yanıklığı Magnaporthe grisea
1977 Triphenyltinler 13 Pancar yaprak leke hast. Sercospora betae
1980 Phenylamidler 2 Patates ve bağ mildiyösü Phytophthora infestanas & Plasmopara viticola
1982 Dicarboximidler 5 Kurşuni küf – Botrytis cinerea
1982 Sterol demetilasyon ihb. 7 Kabakgil ve arpa küllemesi (DMIs) Sphaerotheca liginea & Erisiphe graminis
1985 Carboxanilidler Arpa açık rastığı-Ustilago nuda

Yukarıda tanımlandığı gibi ani ve belirgin etkisizlik, ve çok farklı tepkileriyle açık seçik duyarlı ve dayanıklı patojen populasyonlarının bir arada varlığı ile karakterize edilen fungisit dayanıklılığı “kalitatif”, “tek basamaklı”(single-step), “belirgin” (discrete), “yıkıcı”(disruptive) veya “devamsız” (discontinuous) şeklinde ifade edilmektedir (Şekil 1). Eğer söz konusu fungisit kullanımdan kaldırılır veya çok az kullanılırsa patojen populasyonları uzun yıllar dayanıklı olarak kalır. Bunun çok iyi belgelenmiş örneği Yunanistanda Pancar Yaprak Leke Hastalığı (Cercospora betae)’nın benzimidazole fungisidlerine karşı kalıcı dayanıklılığıdır. Bazen, patates mildiyösü etmeni Phytophthora infestans’ın phenylamide fungistlerine karşı olduğu gibi duyarlılık yeniden kademeli bir şekilde ortaya çıkabilir. Böyle durumlarda fungisitin sınırsız bir şekilde kullanılmaya başlaması dayanıklılığın hızlı bir şekilde geri dönmesiyle sonuçlanabilir. Fakat kontrollü bir yeniden kullanımın bazı durumlarda işe yaradığı görülmüştür.

Bazen , DMI fungisitleri ve ethirimolde olduğu gibi dayanıklılık daha yavaş gelişir. Bu durumda hastalık kontrolünde bir azalma ve patojen populasyonlarında duyarlılığının azalışı kademeli olarak, kısmen ve farklı derecelerde ortaya çıkar. Bu tip dayanıklılıkta “kantitatif”, “çok basamaklı” ( multi-step), “devamlı” (continuous), “belli yöne ait” (directional) veya “ilerleyen” (progressive) şeklinde tanımlanmaktadır (Şekil 1). Burada söz konusu olan fungisitin daha az yoğunlukta kullanılması veya aynı hastalığa karşı alternatif fungisitlerin kullanılması durumunda patojen, hızla daha duyarlı bir duruma gelmektedir.

Bir bölgede belirli bir fungisit-patojen kombinasyonunda dayanıklılığın ilk ortaya çıkışını hemen her zaman fungisitin aynı yoğunlukta kullanıldığı diğer bölgeler takip etmektedir. Fungisitin etki alanındaki diğer patojenlerin de dayanıklılık kazanıp kazanmaması ise ayrı ayrı incelenmesi gereken bir durumdur. Kural olarak, benzer çoğalma hızı olan diğer hedef patojenlerde de fungisitin aynı yoğunlukta kullanılması şartıyla dayanıklılık ortaya çıkabilir.

Şekil 1. Tek aşamalı (discrete) ve kademeli (multi-step) dayanıklılık gelişimi. Mavi gölgeleme orijinal duyarlı populasyonu, kırmızı gölgeleme ise sonraki dayanıklı populasyonu göstermektedir.

Bir fungisite dayanıklılık geliştiren patojen populasyonları, aynı gen mutasyonu ve dayanıklılık mekanizması tarafından etkilenen diğer fungistlere karşı otomatik olarak ve aynı anda dayanıklı hale gelmektedirler. Bu durum genellikle kimyasal yönden ilk fungisitle açık bir ilişkisi olan veya fungusa etki mekanizması benzer olan fungisitlerde görülür. Bu belirti “çapraz dayanıklılık” olarak bilinir. Örneğin , benomyle dayanıklı patojen ırkları hemen her zaman carbendazim, thiophanatemethyl ve thiabendazole gibi diğer benzimidazole grubu fungisitlere de dayanıklıdır.

Çok seyrek olmakla birlikte bunun tersi olan “negatif çapraz dayanıklılık” ta söz konusudur. Bir fugisite karşı dayanıklılık kazanan patojen diğer birine karşı duyarlı hale gelir, carbendazim ve diethophencarb örneğinde olduğu gibi.

Bazı patojen ırklarının iki ya da daha fazla birbiriyle ilişkisiz fungisite karşı ayrı ayrı dayanıklılık mekanizmaları geliştirdiği bulunmuştur. Bunlar her fungisitin ayrı ayrı seleksiyon baskısıyla ortaya çıkan bağımsız mutasyonlardan oluşmaktadır. Bu durum orijin ve mekanizma olarak çapraz dayanıklılıktan tamamen farklı olup genellikle “ çoklu dayanıklılık” (multiple resistance) olarak adlandırılmaktadır. Örneğin, yaygın olarak bazı Botrytis cinerea ırklarının hem benzimidazole hem de dicarboxamide fungisitlerine dayanıklılık kazanması gibi.

DAYANIKLILIĞIN KAYNAĞI

Bir kez ortaya çıktıktan sonra dayanıklılık kalıtımsaldır ve patojen populasyonunun genetik yapısındaki bir veya birden fazla değişikliğin sonucudur. Bir mutant genin populasyonda az miktarda önceden var olan belirli bir dayanıklılık mekanizmasının üretilmesini sağladığını gösteren çok güçlü ve ayrıntılı kanıtlar vardır. Tarlada fungisit kullanılmadan önce böyle bir mutasyonun fungusun gelişimi ve yaşamını sürdürmesi açısından bir avantaj oluşturmadığı gibi biraz dezavantaj bile oluşturabililir. Dahası (populasyonda) çok düşük bir oranda kalabilir, ölebilir ve kendiliğinden birçok kez yeniden oluşabilir.

Spontan mutasyonların her türü, yaşayan bütün organizmalarda sürekli olagelmektedir. Mutasyon oranı laboratuvarda organizmayı ultra-viole ışına veya kimyasal mutajenlere maruz bırakarak arttırılabilir ve böylece dayanıklı mutantlar yapay olarak çoğaltılabilir. Ancak bu yapay mutantların tarlada kendiliğinden oluşanlarla dayanıklılık mekanizması ve diğer açılardan aynı özellikte olması beklenmemelidir.

Tipik olarak bir dayanıklı mutant, patojen sporları veya propagülleri içinde milyarda bir gibi bir başlangıç oranında bulunabilir. Fakat, dayanıklı formlar fungisit uygulaması sonrasında hayatta kalanlar ( “ en güçlülerin hayatta kalması”) arasında çok daha yüksek bir oranda bulunacaklardır. Eğer bu oran populasyonda sözgelimi yüzde bir hatta onda bir oranına ulaşırsa hastalık kontrolunda güçlükler ortaya çıkar ve dayanıklı bireyler kolaylıkla tesbit edilebilir hale gelir. Böylece, dayanıklılığın belirgin başlangıcı sıklıkla aniden olur, fakat bundan önce dayanıklılık gizlice farkedilemeyecek seviyelerde artmaktadır. Eğer fungisit sadece birkaç bireyin yaşamını sürdürebilecek kadar çok etkiliyse seleksiyon çok hızlı olacaktır. Eğer fungisit sadece % 80 etkili ise her ilaçlamadan sonra variantların sayısı yalnızca beş katı kadar artacak ve (dayanıklılık ) artışı daha yavaş olacaktır.

Dayanıklı mutantların birikimi; fungisit uygulama sayısının arttığı, daha etkili uygulama tekniği ve dozun kullanıldığı, uygulama öncesi daha büyük patojen populasyonlarının bulunduğu, ve patojenin daha çok spor ürettiği ve daha kısa sürede döl verdiği durumlarda daha fazla olmaktadır. Bu faktörler dayanıklılığa karşı alınabilecek önlemleri belirleyici niteliktedir.

Yukarıda tanımlanan seleksiyon süreci dayanıklı ve duyarlı ırkların genetik analizi ve tarla gözlemlerine dayalı bir teoridir. Ancak dayanıklılığın en basit formu olup daha önce sözü edildiği gibi aniden ortaya çıkar ve “tek gen” (“major gene”) tarafından idare edilir. Dayanıklılıktan tek tip bir gen mutasyonu sorumlu olup duyarlı ve dayanıklı formlar apayrı iki sınıf oluştururlar. Bu tip dayanıklılık benzimidazoller, phenylamidler ve dicarboximidleri de içine alan bazı büyük fungisit gruplarına karşı görülmektedir.

Biraz farklı “çok genli” (polygenic) genetik değişim süreci ise “kantitatif” veya “çok basamaklı” (multiple –step) dayanıklılık paterni ile çakışmaktadır. Dayanıklılık, yine mutantların seleksiyonunun sonucudur, fakat bu kez her birinin görece küçük etkilerinin oduğu bir grup farklı gen işin içine girmektedir. Ne kadar çok gen dayanıklı mutant form oluşturursa dayanıklılığın derecesi de o kadar fazla olur. Bu durum gözlenebilir kademeli dayanıklılık gelişimini ve duyarlılıktaki devamlı farklılığı da açıklamaktadır.

Mutasyon ve seleksiyon yanında rekombinasyon da dayanıklılık kaynağıdır. Funguslarda seksüel veya paraseksüel (anastomosis gibi) kombinasyonlar sonucunda fungisitlere dayanıklı formlar oluşabilmektedir.

DAYANIKLILIK MEKANİZMASI

Bilinen belli başlı dayanıklılık mekanizmaları şunlardır:

  • En yaygını fungisitin patojende biyokimyasal olarak etkin olduğu yerin patojen tarafından değiştirilmesidir. Bu durum fungus hücresine giren ve genel olarak enzim inhibitörü olan ve birçok yerde etki eden eski fungisitlere karşı neden dayanıklılık gelişmediğini açıklamaktadır. Patojenin birçok yerinde aynı anda genetik değişikliklerin olma şansı yok denecek kadar azdır. Buna karşın birçok modern fungisit tek bir hedefte etkilidir (single-site ). Böylece tek bir gen mutasyonu hedef etki yerinin değişmesine ve patojenin daha az duyarlı hale gelmesine neden olabilir.
  • Hedef etki yerine alternatif bir metabolik yol geliştirme.
  • Fungisitin metabolize edilerek toksik olmayan hale dönüştürülmesi (detoksifikasyon).
  • Fungisitin dışarıda tutulması ve dışarı atılması.

Tablo 2. Fungisitlerin Dayanıklılık Mekanizmaları

Fungisit veya Fungisit Grubu Dayanıklılık Mekanizması
Aromatik hidrokarbonlar Bilinmiyor, dicarboximidler ile çapraz dayanıklılık
Organik cıvalılar Detoksifikasyon
Dodine Bilinmiyor
Benzimidazoller Hedef etki yeri değişikliği
2 – Amino-pyrimidinler Bilinmiyor
Kasugamycin Hedef etki yeri değişikliği
Phosphorothiolatlar Detoksifikasyon
Triphenyltinler Bilinmiyor
Phenylamidler Hedef etki yeri değişikliği
Dicarboximidler Bilinmiyor, aromatik hidrokarbonlarla çapraz dayanıklılık
Carboxanilidler Hedef etki yeri değişikliği
DMIs Dışarı atmada artış(increased efflux), hedef yeri değişikliği , spesifik etkili ilaca karşı talep değişikliği, hedef yerinin aşırı üretimi.
DAYANIKLILIĞA KARŞI ALINABİLECEK ÖNLEMLER

Teorik argümanlar, deneysel kanıtlar ve uygulamadan edinilen deneyimler gösteriyor ki, spesifik etki mekanizmalı fungisitlerin yalnız ve sürekli kullanılması dayanıklılığın gelişmesinde çok büyük bir rol oynamaktadır. Buna karşın, bu ilaçlar araya kimyasal açıdan ilgisiz başka ilaçların girmesiyle zaman zaman kullanıldığında herhangi bir sorun çıkma olasılığı çok düşmektedir. Ancak uygulamada alınacak önlemler ilacın, hem çiftçi memnuniyetini hem de ilaç üreticisi firmanın beklentilerini sağlayacak miktarda uzun süre etkinliğini korumaya yönelik olmalıdır.

Bir fungisit grubu için alınabilecek önlemler beklenen biyoljik faydanın tam olarak sağlanması için geniş alanlarda aynı şekilde uygulanmalı ve kısa dönem ticari dezavantajlar ile uzun dönem ticari avantajlar aynı grup fungisiti üreten firmalar arasında paylaşılmalıdır. Bu nedenle, alınabilecek önlemlerin başarı şansı ilgili bütün tarafların anlaşmalarına ve uygulamadaki kararlılıklarına bağlıdır.

Bazı fungisit gruplarına dayanıklılığa karşı alınabilecek özel önlemler ilgili tarafların katılımı ve onayı ile belirlenmelidir. Burada genel olarak alınabilecek önlemlerden söz edilecektir.

1. İlaç tek olarak uygulanmamalıdır. Riskli fungisit bir veya iki farklı tipte fungisit ile karıştırılmalı, veya farklı fungisitlerle alternatifli veya dönüşümlü kullanılmalıdır.

Karışıma giren fungisit riskli fungisitin seleksiyon baskısını azaltır veya ortaya çıkan dayanıklı biyotiplerin gelişimini engeller. Bu fungisit, dayanıklılık oluşma riski düşük, eski, çok yer engelleyici bir fugisit olabileceği gibi çapraz dayanıklılığı ve etki mekanizması aynı olmayan tek yer engelleyici bir fungisit de olabilir. İki tek yer engelleyici fungisitin karıştırılarak kullanılması az da olsa ikili dayanıklılık riski taşımaktadır. Ancak iki mutasyonun aynı anda olma şansı tek mutasyona göre oldukça azdır ( 10-9 yerine 10-18 ). İkili dayanıklılık birbiri ardı sıra da olabilir, ancak bu, ilaçların ayrı ayrı ve birbirini izleyen şekilde kullanılması durumunda daha çok olasıdır.

Burada önemli soru fungisitlerin hangi dozlarda karıştırılması gerektiğidir. Genellikle, maliyeti azaltmak amacıyla her iki ilacın normal tavsiye dozlarından biraz azaltma uygulaması yapılmaktadır. Ancak özellikle eşlik eden fungisitin dozu eğer daha eski ilaç ise yalnız başına uygulandığında belli bir etkiyi sağlayacak seviyede olmalıdır. Bu konuda tartışmalar halen devam etmektedir. Dozların yarıya düşürüldüğü bazı durumlarda dayanıklılığın geciktirilemediği buna karşın tam dozların kullanılması halinde gecikmenin sağlandığı görülmüştür. Uygulamadan elde edilen deneyimler, hem karışım halinde hem de dönüşümlü fungisit kullanımının dayanıklılık gelişimini geciktirdiğini göstermiştir.

2. Bir sezonda yapılacak ilaçlama sayısı sınırlanmalı, ve ancak çok gerekli olduğu zaman uygulama yapılmalıdır. Arada diğer fungisitler kullanılmalıdır.

Bu yaklaşım, dönüşümlü kullanımda oduğu gibi riskli fungisitin toplam uygulama sayısını azaltarak seleksiyonu bir noktaya kadar azaltır. Bu aynı zamanda doğaya uyum sorunu olan dayanıklı formların azalmasına da yardımcı olur. Ancak uygulamalar seleksiyon baskısının yüksek olduğu epideminin en aktif zamanı ile çakışırsa uygulama sayısının azaltılmasında beklenen yarar sağlanamayabilir. Diğer yandan patojenin halen çoğalmakta olduğu bir dönemde uygulamaya ara verilmesi duyarlı formların yeniden hakim olmasını sağlayabilir.

3. Önerilen uygulama dozlarına uyulmalıdır.

Yıllarca üreticiler hastalık baskısının düşük olduğu veya düşük performanstan dolayı olabilecek parasal zarar riskinin az olduğu durumlarda fungisitleri düşük dozlarda kullanmışlardır. Aynı şekilde yayım ve araştırma kuruluşları da ekonomik veya çevresel nedenlerle bazı durumlarda düşük doz tavsiye etmektedirler. Ancak FRAC, fungisitlerin sadece değişik iklim koşullarında belirtilen biyolojik etkinliği göstermesi açısından değil aynı zamanda düşük dozun dayanıklılık gelişimini arttırması nedeniyle de fungisitlerin önerilen dozlarda kullanılmasını önermektedir.

Kimileri doz azaltmanın daha düşük etkiden dolayı yaşayan duyarlı fomların sayısının artmasını sağlayarak tam dozda yaşamını sürdürebilen dayanıklı formların seleksiyonunu azaltmak suretiyle tek genle idare edilen dayanıklılık gelişiminin yavaşlayacağını belirtmektedirler. Çok genle idare edilen kademeli dayanıklılık durumunda ise doz düşüklüğü, tam dozla gelişimi engellenen, daha az düzeyde dayanıklı formların ortaya çıkmasına neden olur. Bunlar arasında mutasyon veya seksüel rekombinasyonlarla daha yüksek düzeyde dayanıklılık ortaya çıkabilir.

4. Eradicant kullanımdan kaçınılmalıdır.

Sistemik funungisitlerin avantajlarından biri de mevcut enfeksiyonları eradike edebilmesi veya tedavi edebilmesidir. Bu özellik, onların “eşik” temelinde kullanımına yani hastalığın ekonomik olarak kabul edilebilecek belli bir düzeye ulaştıktan sonra daha fazla yayılmasını önlemek üzere uygulanmasına büyük oranda yardımcı olmaktadır.

İki nedenle eradikant uygulama önerilmemektedir. Birincisi, herzaman çok yer engelleyici fungisitlerle karışım halinde kullanılan phenylamidler hastalık görüldükten sonra uygulandığında çok yer engelleyiciler eradikant olmadıklarından yalnız olarak aktif olacaktır.

İkincisi, patojenin eşik populasyonunun oluşumuna kadar beklemek birçok spor vermekte olan lezyonun (yeşil aksamın % 5’ine kadar) fungistle karşı karşıya gelmesi demektir. Bu durumda seleksiyon baskısı koruyucu uygulamayla populasyonun sürekli düşük tutulmasına göre çok daha fazladır.

Bundan dolayı dayanıklılığın geciktirilmesi amacıyla eradikant uygulamadan olabildiğince kaçınılmalıdır.

5. Entegre hastalık yönetimi uygulanmalıdır.

Bitki hastalıklarına karşı her türlü önlemin birlikte alınması sadece ekonomi ve çevre açısından çok istenenmemekte fakat aynı zamanda fungisit dayanıklılığının egellenmesi veya geciktirilmesi için de ana stratejilerden birini oluşturmaktadır. Hastalıklara karşı dayanıklı çeşit yetiştirilmesi, biyolojik mücadele ajanlarının kullanılması, bitki rotasyonu ve hastalıklı bitki artıklarının temizlenmesi gibi hijyenik önlemler hastalık çıkışını azaltmakta ve fungisit kullanımının azalmasını sağlamaktadır. Böylece fungisitlere dayanıklı formların seleksiyonu azalmaktadır.

Ne yazık ki kimyasal yöntem dışındaki hastalık kontrol yöntemleri sıklıkla zayıf kalmakta veya mevcut bulunmamaktadır, öyle ki çoğu zaman fungisit uygulamaları baskın yöntem olmakta hatta birçok hastalık etmeni için tek önlem durumundadır (Patates mildiyösü, Bağ mildiyösü, Buğdayda sürme hastalığı bunlardan sadece birkaçı).

6. Kimyasal çeşitlilik

Bir hastalık etmenini kontrol etmek için farklı tipte birçok fungisitin varlığı hem çevre hem de dayanıklılık sorununun üstesinden gelebilmek için oldukça yararlıdır. Bir veya çok az sayıda kimyasalın uzun yıllar sürekli kullanılması yan etkilerin riskini arttırmakta ve dayanıklılık gelişimine yardımcı olmaktadır. Bu nedenle, yeni kimyasalların keşfi ve yeni fungisitlerin geliştirilmesinin sürdürülmesi çok önemlidir. Ruhsat otoriteleri de güvenlik standartlarını korumak şartıyla kimyasal çeşitliliğe olumlu yaklaşmaktadırlar. Yeni geliştirilen bir fungisitin değer olarak mevcutlardan daha üstün olması zorunlu değildir. Etkili olması ve mevcut fungisitlere dayanıklılık kazanmış ırkları kontrol etmesi yeterlidir. Bu, daha çok yeni bir etki şekli ve ideal olarak birden fazla etki yerinin olmasıyla ilişkilidir. Bu arada bazı fungisitlerin kullanımdan kaldırılması da seçeneklerin azalmasına yol açmaktadır.

ZİMİD 2015 © Tüm hakları saklıdır.